काठमाडौँ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामा नेपालमा खानेतेल तथा तेलजन्य वस्तुको आयात अस्वाभाविक रूपमा तीव्र गतिमा बढेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ । भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विस्तृत तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को साउनदेखि वैशाखसम्मको अवधिमा नेपालले १ खर्ब ४५ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्य बराबरको खानेतेल तथा तेलजन्य वस्तु आयात गरेको छ । यो तथ्याङ्कले नेपालमा खानेतेलको आयात संरचना, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक सम्बन्ध र पुनःनिर्यात (re-export) आधारित औद्योगिक मोडेललाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ ।

विभागका अनुसार उक्त १० महिनाको अवधिमा कुल ८७ करोड ३१ लाख ४८ हजार ६५२ लिटर परिमाणमा विभिन्न प्रकारका खानेतेल तथा तेलजन्य वस्तुहरू आयात भएका छन् । यति ठूलो परिमाणको आयातबाट राज्यले कुल १० अर्ब ४७ करोड ६२ लाख ९३ हजार रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्न सफल भएको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को सोही अवधिमा १ खर्ब २० अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको तेल आयात भएको तथ्याङ्कसँग तुलना गर्दा यस वर्ष आयातमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको देखिन्छ, जसले बजार माग, औद्योगिक कच्चा पदार्थको आवश्यकता तथा पुनःनिर्यात व्यापारको विस्तारलाई संकेत गर्दछ ।

नेपालमा खानेतेल आयातको बढ्दो प्रवृत्ति मुख्यतः देशभित्र सञ्चालनमा रहेका तेल प्रशोधन उद्योगहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । करिब दुई दर्जनभन्दा बढी तेल प्रशोधन उद्योगहरूले अर्जेन्टिना, ब्राजिल, पाराग्वे, इन्डोनेसिया, मलेसिया, चीन, थाइल्याण्ड, युक्रेन लगायतका देशहरूबाट कच्चा तेल आयात गरी नेपालमै प्रशोधन गर्ने र त्यसपछि पुनः भारततर्फ निर्यात गर्ने व्यापारिक मोडेल अपनाउँदै आएका छन् । दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (SAFTA) अन्तर्गत पाइने कर छुट, भन्सार सहुलियत र न्यून शुल्कका कारण यो व्यापारिक संरचना नेपाली उद्योगीहरूका लागि अत्यन्त लाभदायक बन्दै गएको छ ।

भन्सार विभागको विस्तृत विवरणअनुसार आयातित तेलमध्ये भटमास (सोयाबिन) तेल सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगटेको छ । मात्र १० महिनाको अवधिमा १ खर्ब ६ अर्ब ८२ करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको भटमास तेल आयात भएको छ, जुन कुल तेल आयातको झण्डै ७३ प्रतिशत हिस्सा हो । यसमा अर्जेन्टिना प्रमुख आपूर्तिकर्ता देशका रूपमा रहेको छ भने ब्राजिल, चीन, थाइल्याण्ड, पाराग्वे र युक्रेन लगायतका देशहरूबाट पनि ठूलो परिमाणमा कच्चा भटमास तेल नेपाल भित्रिएको देखिन्छ । विशेषगरी अर्जेन्टिनाबाट मात्रै ५० करोड ३१ लाख लिटरभन्दा बढी कच्चा भटमास तेल ८१ अर्ब ७५ करोड ७८ लाख रुपैयाँ बराबरमा आयात भएको छ, जसले नेपालको तेल व्यापारमा उक्त देशको प्रमुख भूमिका स्पष्ट पार्छ ।

त्यसैगरी दोस्रो ठूलो हिस्सा सूर्यमुखी तेलले ओगटेको देखिन्छ । १० महिनाको अवधिमा १७ अर्ब ५७ करोड २८ लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको सूर्यमुखी तेल आयात भएको छ, जसमा अर्जेन्टिना नै प्रमुख स्रोतका रूपमा रहेको छ भने युक्रेन दोस्रो ठूलो आपूर्तिकर्ता देशका रूपमा स्थापित भएको छ । युक्रेनबाट मात्र २ करोड २१ लाख लिटर सूर्यमुखी तेल ४ अर्ब ३ करोड ८९ लाख रुपैयाँमा आयात भएको तथ्याङ्कले देखाउँछ । युद्धग्रस्त युक्रेनबाट समेत नेपालमा तेल आपूर्ति हुनु अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखलाको जटिलता र लचिलोपन दुवैलाई संकेत गर्दछ ।

त्यसैगरी पाम आयल तथा पामोलिनको आयात पनि उल्लेख्य मात्रामा बढेको छ । इन्डोनेसिया र मलेसिया पाम तेलका प्रमुख आपूर्तिकर्ता देशहरू बनेका छन् । कुल १६ अर्ब ४२ करोड ३० लाख रुपैयाँ बराबरको १० करोड २७ लाख लिटर पामजन्य उत्पादन नेपाल भित्रिएको छ । इन्डोनेसियाबाट मात्रै ६ करोड ४ लाख लिटर पाम आयल तथा पामोलिन ९ अर्ब ४५ करोड ५९ लाख रुपैयाँ बराबरमा आयात भएको छ भने मलेसियाबाट २ करोड ८९ लाख लिटर तेल ४ अर्ब ८२ करोड ९३ लाख रुपैयाँमा भित्रिएको छ । साथै थाइल्याण्ड र फिलिपिन्सबाट समेत पामजन्य वस्तुहरूको आयात भएको देखिन्छ, जसले दक्षिणपूर्वी एसियाली आपूर्ति नेटवर्कलाई अझ विस्तृत बनाएको छ ।

नेपालमा आयात हुने खानेतेलहरू केवल खाद्य प्रयोजनमा मात्र सीमित छैनन् । भटमास र सूर्यमुखी तेल मुख्य रूपमा मानव उपभोगका लागि प्रयोग भए पनि पाम आयल, पामोलिन तथा अन्य औद्योगिक तेलहरू बिस्कुट, चाउचाउ, साबुन, प्रसाधन सामग्री तथा औद्योगिक उत्पादनमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने गर्छन् । यसले नेपालको तेल आयात संरचना उपभोग र औद्योगिक उत्पादन दुवैसँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखाउँछ ।

तेल आयात हुने मुलुकहरूको संरचना विश्लेषण गर्दा अर्जेन्टिना भटमास र सूर्यमुखी तेलको प्रमुख स्रोत बनेको छ भने ब्राजिल, पाराग्वे, चीन, थाइल्याण्ड र युक्रेन पनि महत्वपूर्ण आपूर्तिकर्ता देशका रूपमा देखिन्छन् । पाम तेलका लागि इन्डोनेसिया र मलेसिया प्रमुख स्रोत बनेका छन् भने स्पेन, इटाली र टर्कीबाट ओलिभ आयल (जैतुनको तेल) आयात हुने गरेको छ । भारतबाट नरिवल तेल, तोरी तेल र अन्य प्रशोधित तेल तथा कच्चा पदार्थहरू ठूलो मात्रामा भित्रिने गरेका छन् । साथै मकैको तेल मलेसिया र टर्कीबाट तथा तिलको तेल चीन र भारतबाट आयात हुने तथ्याङ्कले देखाउँछ ।

नेपालको तेल व्यापार संरचना केवल आयातमा मात्र सीमित छैन, बरु पुनःनिर्यात (re-export) मार्फत ठूलो वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्ने प्रणालीमा रूपान्तरण भएको छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामा नेपालले प्रशोधित खानेतेल

निर्यात गरेर १ खर्ब १७ अर्ब ५५ करोड ३ लाख ३४ हजार रुपैयाँ बराबरको वैदेशिक मुद्रा आर्जन गरेको छ । यस अवधिमा ५८ करोड ८३ लाख लिटरभन्दा बढी विभिन्न प्रकारका प्रशोधित तेलहरू विदेश निर्यात भएका छन् ।

निर्यातको संरचना हेर्दा नेपालबाट निर्यात हुने तेलमध्ये ९९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा भारतले ओगटेको छ । विशेषगरी भटमास तेल सबैभन्दा ठूलो निर्यात वस्तु बनेको छ, जसअन्तर्गत मात्रै १ खर्ब १ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबरको भटमास तेल भारत निर्यात भएको छ । त्यस्तै ७ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ बराबरको सूर्यमुखी तेल र करिब ६ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ बराबरको पामजन्य तेल पनि भारततर्फ निर्यात भएको देखिन्छ ।

भारतबाहेक अन्य मुलुकहरूमा पनि सीमित परिमाणमा नेपाली प्रशोधित तेल पुगेको देखिन्छ । अस्ट्रेलिया, अमेरिका र बेलायतजस्ता विकसित देशहरूमा तोरी तेल र वनस्पति घिउ निर्यात भएको तथ्याङ्कले देखाउँछ । यद्यपि यी बजारहरू अत्यन्त सानो परिमाणका भए पनि नेपालको तेल उद्योगको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचलाई संकेत गर्छन् ।

समग्रमा हेर्दा नेपालको खानेतेल व्यापार प्रणाली एक जटिल आयात–प्रशोधन–निर्यात चक्रमा आधारित देखिन्छ । यसले एकातर्फ वैदेशिक मुद्रा आर्जनमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ भने अर्कोतर्फ आयात निर्भरता, बाह्य बजार विशेषगरी भारतमा अत्यधिक निर्भरता र अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखलामा संवेदनशीलता पनि स्पष्ट रूपमा देखाएको छ ।