काठमाडौं — नेपालको करिब १२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी रहेको व्यावसायिक केरा खेतीलाई विनाशकारी ‘पनामा रोग’ (ढुसीजन्य ओइलाउने रोग) बाट जोगाउन सरकारले कडा रोकथामका कदमहरू अघि सारेको छ। रोग फैलिन नदिन भारतबाट केरा आयातमा कडाइ गर्दै पहिले नै इम्पोर्ट पर्मिट रोकिएको थियो भने अब स्थानीय तहमार्फत थप नियन्त्रणात्मक व्यवस्था लागू गर्ने तयारी गरिएको छ।

कृषि विज्ञहरूले यस रोगलाई ‘ब्ल्याक डेथ’ को संज्ञा दिएका छन्, किनभने एकपटक खेतमा प्रवेश गरेपछि यसले सम्पूर्ण केरा बगान नष्ट गर्न सक्ने क्षमता राख्छ।

१३ हजार हेक्टर खेती र अर्बौं लगानी जोखिममा

प्लान्ट क्वारेन्टाइन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्रका अनुसार नेपालमा करिब १२ देखि १३ हजार हेक्टर क्षेत्रमा केरा खेती विस्तार भएको छ। यस क्षेत्रमा किसान र व्यवसायीहरूको करिब १२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी रहेको छ। केन्द्रका अधिकृत रोशन अधिकारीका अनुसार रोग फैलिएको अवस्थामा नेपालको केरा आत्मनिर्भर बन्ने योजना मात्र होइन, हजारौँ किसानको जीविकोपार्जन नै संकटमा पर्न सक्छ।

सरकारले यही जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै भारतबाट आउने केरा बिरुवा तथा फलफूलको आयातमा रोक लगाएको हो।

कैलाली–कञ्चनपुरमा संक्रमण पुष्टि

सरकारी अध्ययनअनुसार सुदूरपश्चिम प्रदेशका कैलाली र कञ्चनपुरका केही व्यावसायिक फार्महरूमा पनामा रोगको संक्रमण पुष्टि भइसकेको छ। यसअघि लुम्बिनी प्रदेशको नवलपरासी पश्चिम र टीकापुर क्षेत्रमा पनि यसको उपस्थिति देखिएको थियो।

यो ढुसीजन्य रोगको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष यसको दीर्घजीविता हो—यो माटोमा वर्षौंसम्म बाँच्न सक्छ, र एकपटक संक्रमित भएको जमिनमा दशकौँसम्म फेरि केरा खेती गर्न कठिन हुन्छ।

७५३ स्थानीय तहलाई निर्देशन

सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले देशका सबै ७५३ स्थानीय तहलाई पत्राचार गर्दै रोग नियन्त्रणका लागि सक्रिय भूमिका खेल्न निर्देशन दिएको छ। स्थानीय सरकारलाई संक्रमणको निगरानी, बिरुवाको ओसारपसार नियन्त्रण र किसानलाई प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउन भनिएको छ।

जैविक सुरक्षा प्रणाली लागू

प्लान्ट क्वारेन्टाइन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्र र नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) ले केरा खेतीका लागि जैविक सुरक्षा (Biosecurity) निर्देशिका जारी गरेका छन्। यसअनुसार अवैध रूपमा बिरुवा भित्रिन नदिन कडाइ, संक्रमित क्षेत्रका बिरुवा नष्ट गर्ने व्यवस्था, तथा किसानलाई सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न भनिएको छ।

भूमि व्यवस्था तथा सङ्घीय मामिला मन्त्रालयले २०८३ जेठ २२ गते सबै स्थानीय तहलाई थप परिपत्र गर्दै रोग नियन्त्रणलाई प्राथमिकतामा राख्न निर्देशन दिएको हो।

रोग के हो र किन खतरनाक?

पनामा रोग एक ढुसीजन्य (fungal) संक्रमण हो, जसले केरा बोटलाई भित्रैदेखि सुकाउँछ। यसको कुनै पूर्ण उपचार हालसम्म उपलब्ध छैन, त्यसैले रोकथाम नै एक मात्र उपाय मानिन्छ।

यो रोग संक्रमित बिरुवा, माटो वा पानीमार्फत छिटो फैलिन्छ र एकपटक फैलिएको क्षेत्रमा दीर्घकालीन असर पार्छ। कृषि विज्ञहरूका अनुसार यदि समयमै नियन्त्रण नगरिएमा यसले नेपालमा केरा उत्पादन प्रणाली नै ध्वस्त पार्न सक्छ।

सरकारले नर्सरी व्यवसायीलाई पनि रोगमुक्त प्रमाणपत्र बिना बिरुवा बिक्री नगर्न निर्देशन दिएको छ। यस्तै, संक्रमण देखिएको क्षेत्रमा कडाइका साथ बिरुवा ओसारपसार रोक्ने र नियम उल्लंघन गर्नेमाथि कानुनी कारबाही गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।