कौरू, जेठ — पृथ्वीमा प्रहार गर्ने सौर्य आँधीको गहिरो रहस्य उजागर गर्ने महत्त्वाकांक्षी वैज्ञानिक अभियान अन्तर्गत युरोपेली सङ्घ (इयु) र चीनको संयुक्त प्रयासमा विकसित ‘स्माइल’ अन्तरिक्ष यान मङ्गलबार सफलतापूर्वक अन्तरिक्षतर्फ प्रक्षेपण गरिएको छ । सूर्यबाट निस्कने तीव्र सौर्य हावा र विशाल प्लाज्मा विस्फोटहरू पृथ्वीको चुम्बकीय ढालसँग ठोक्किँदा उत्पन्न हुने प्रभाव बुझ्ने उद्देश्यले यो अत्यन्त उन्नत वैज्ञानिक मिसन सुरु गरिएको हो ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार शक्तिशाली सौर्य आँधीहरूले पृथ्वी वरपरका उपग्रह प्रणाली, सञ्चार सञ्जाल, विद्युत् प्रसारण संरचना, अन्तरिक्ष स्टेशन तथा अन्तरिक्षमा कार्यरत अन्तरिक्ष यात्रीहरूमा समेत गम्भीर र कहिलेकाहीँ विनाशकारी असर पार्न सक्छन् । यस्ता घटनाकै परिणामस्वरूप पृथ्वीको ध्रुवीय क्षेत्रमा देखिने मनमोहक तर वैज्ञानिक रूपमा जटिल ‘नर्दन लाइट्स’ र ‘सदर्न लाइट्स’ अर्थात् अरोरा उत्पन्न हुने गर्छन् ।

यही रहस्यमय अन्तरिक्षीय मौसम प्रणालीको अझ गहिरो अध्ययनका लागि ‘स्माइल’ नामक अत्याधुनिक अन्तरिक्ष यानलाई पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रको पहिलो एक्स-रे अवलोकन गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी दिइएको छ । ‘स्माइल’ अर्थात् ‘सोलार विन्ड म्याग्नेटोस्फेयर आयनोस्फेयर लिङ्क एक्सप्लोरर’ नाम दिइएको यो संयुक्त परियोजना युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (इएसए) र चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानबीचको रणनीतिक वैज्ञानिक सहकार्यको परिणाम हो ।

अन्तरिक्ष यान मङ्गलबार ग्रिनबिच समयअनुसार बिहान ३ः५२ बजे दक्षिण अमेरिकाको उत्तरपूर्वी तटमा अवस्थित फ्रान्सेली गुयानाको कौरूस्थित युरोपियन स्पेसपोर्टबाट शक्तिशाली भेगा-सी रकेटमार्फत अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको हो । उडानको करिब ५५ मिनेटपछि यान सफलतापूर्वक रकेटबाट अलग भई स्वतन्त्र रूपमा पृथ्वीको कक्षातर्फ प्रवेश गरेको जनाइएको छ, जहाँबाट यसले आफ्नो दीर्घकालीन वैज्ञानिक यात्रा सुरु गरेको छ ।

मिसनअनुसार ‘स्माइल’ दक्षिणी ध्रुवमाथि पुग्दा पृथ्वीको सतहबाट करिब पाँच हजार किलोमिटर उचाइमा रहनेछ । त्यस क्रममा यसले अन्टार्कटिकास्थित बर्नार्डो ओ’हिगिन्स अनुसन्धान केन्द्रमा निरन्तर डेटा प्रवाह गर्नेछ । उत्तरी ध्रुवतर्फको कक्षीय यात्रामा भने यो पृथ्वीबाट करिब एक लाख २१ हजार किलोमिटर उचाइसम्म पुग्नेछ । इएसएका अनुसार यस्तो अत्यन्त विशेष कक्षाले पहिलो पटक लगातार ४५ घण्टासम्म उत्तरी ध्रुवीय अरोराको विस्तृत अवलोकन सम्भव बनाउनेछ ।

सौर्य हावा भनेको सूर्यबाट निरन्तर बाहिरिने ऊर्जा र सूक्ष्म कणहरूको तीव्र प्रवाह हो । कहिलेकाहीँ सूर्यमा हुने शक्तिशाली विस्फोट, जसलाई ‘कोरोनल मास इजेक्सन’ भनिन्छ, ले यही प्रवाहलाई भयङ्कर सौर्य आँधीमा रूपान्तरण गर्छ । यस्ता विस्फोटहरू प्रतिघण्टा करिब २० लाख किलोमिटरको अविश्वसनीय गतिमा अन्तरिक्षमा फैलिन्छन् र पृथ्वीमा आइपुग्न केवल एकदेखि दुई दिन मात्र लाग्न सक्छ ।

जब यस्ता सौर्य आँधीहरू पृथ्वीमा आइपुग्छन्, तब पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले विशाल ढालझैँ काम गर्दै सूर्यबाट आएका अधिकांश खतरनाक कणहरूलाई रोक्छ । तर अत्यधिक शक्तिशाली आँधीका अवस्थामा केही कणहरू वायुमण्डलभित्र प्रवेश गर्न सक्छन्, जसले विद्युत् प्रणाली, सञ्चार सञ्जाल तथा उपग्रह सेवामा गम्भीर अवरोध उत्पन्न गर्न सक्छ ।

हाल पृथ्वी वरिपरि परिक्रमा गरिरहेका सयौँ उपग्रह तथा अन्तरिक्ष स्टेशनमा कार्यरत अन्तरिक्ष यात्रीहरू पनि यस्ता सौर्य आँधीहरूको प्रत्यक्ष जोखिममा रहने गर्छन् । इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली भू-चुम्बकीय आँधी सन् १८५९ मा अभिलेख गरिएको थियो, जसले पृथ्वीमा असाधारण अरोरा उत्पन्न गराउँदै पानामासम्म आकाश रंगिएको थियो र विश्वभरका टेलिग्राफ प्रणालीमा विद्युत् झट्का उत्पन्न गरेको थियो ।

यिनै सम्भावित विनाशकारी जोखिमका कारण वैज्ञानिक समुदाय अन्तरिक्षीय मौसमको अझ गहिरो अध्ययनमा जुटिरहेको छ, जसले भविष्यमा आउन सक्ने ठूला सौर्य विस्फोटहरूको पूर्वानुमान गर्न र पृथ्वीलाई सम्भावित क्षतिबाट जोगाउने उपाय विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ । यसै अभियान अन्तर्गत ‘स्माइल’ले सूर्यबाट आएका ऊर्जायुक्त सूक्ष्म कण र पृथ्वीको माथिल्लो वायुमण्डलमा रहेका तटस्थ कणबीच हुने अन्तक्र्रियाबाट उत्पन्न एक्स-रे संकेतहरूको पहिचान गर्नेछ ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार प्राप्त हुने ती डाटाहरूको आधारमा पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले सौर्य आँधीसँग कसरी प्रतिक्रिया जनाउँछ भन्ने विषयमा निर्णायक अध्ययन गर्न सकिनेछ । अन्तरिक्ष यानले कक्षामा प्रवेश गरेको करिब एक घण्टाभित्रै प्रारम्भिक डाटा सङ्कलन सुरु गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । प्रारम्भिक रूपमा यो मिसन तीन वर्षका लागि तय गरिएको भए पनि सबै प्रणाली सफलतापूर्वक सञ्चालन भएमा यसको अवधि थप विस्तार गर्न सकिने जनाइएको छ । यसअघि यो प्रक्षेपण अप्रिल ९ मा गर्ने तयारी भए पनि प्राविधिक समस्याका कारण अन्तिम समयमा उडान स्थगित गरिएको थियो ।