आमा केवल एउटा शब्द होइनन्, उनी सम्पूर्ण सृष्टिको आधार हुन् । आमा केवल जन्म दिने अस्तित्व होइनन्, उनी प्रेम, त्याग, करुणा, संघर्ष, सभ्यता, संस्कार र जीवनको पहिलो पाठशाला हुन् । प्रस्तुत कविताले “आमा” लाई केवल व्यक्तिगत सम्बन्धको सीमामा नराखी राष्ट्र, प्रकृति, मानवता र चेतनाको विराट प्रतीकका रूपमा चित्रण गरेको छ । यही कारण यो कविता साधारण भावुक अभिव्यक्ति नभई गहिरो दार्शनिक चेतना, राष्ट्रिय भावना र मानवीय आदर्शले भरिएको शक्तिशाली काव्य सिर्जना बनेको छ ।
कविताको सुरुवातमै कविले “आमा हाँस्नुपर्यो मुसुक्क सहजै खोली हियो पूर्ण भै” भनेर आमाको मुस्कानलाई सम्पूर्ण जीवनको उज्यालोसँग जोडेका छन् । यहाँ आमाको मुस्कान केवल अनुहारको हाँसो होइन, यो आशा, आत्मीयता, शान्ति र जीवनप्रतिको सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीक हो । जब आमा हाँस्छिन्, घर उज्यालो हुन्छ; जब मातृभूमि हाँस्छे, देश समृद्ध बन्छ; जब मानवता हाँस्छ, संसार सुन्दर बन्छ भन्ने गहिरो भाव यस हरफमा लुकेको छ ।
“आमा हिँड्नुपर्यो विकास पथमा झुल्के उषा घाम भै” भन्ने पंक्तिले समाज र राष्ट्रलाई अगाडि बढाउने वास्तविक शक्ति आमै हुन् भन्ने उद्घोष गरेको छ । यहाँ आमा केवल परिवारको केन्द्र होइनन्, उनी परिवर्तन, प्रगति र विकासको प्रेरणाशक्ति हुन् । कविले आमालाई उषाकालीन घामसँग तुलना गरेर नयाँ युगको उज्यालो फैलाउने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
“आमा सिँच्नुपर्यो सुधा सलिलले सुख्खा र बाँझो सबै” भन्ने पंक्तिमा कविले आमालाई जीवनदायिनी शक्तिका रूपमा चित्रण गरेका छन् । जसरी वर्षाले बाँझो जमिनलाई हरियाली बनाउँछ, त्यसरी नै आमाको प्रेम, माया र त्यागले जीवनलाई उर्वर बनाउँछ । यहाँ “सुधा सलिल” शब्द अत्यन्त कलात्मक छ । यसले आमाको ममतामयी स्पर्शलाई अमृतसरह जीवनदायी शक्तिका रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
“आमा भर्नुपर्यो अनाज धनले रित्ता भकारी सबै” भन्ने पंक्तिमा कविले आमालाई भोकमरी, अभाव र दुःख अन्त्य गर्ने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । यो केवल घरको भकारी भरिने कुरा होइन, यो समृद्ध राष्ट्र, आत्मनिर्भर समाज र सम्पन्न मानव सभ्यताको सपना हो ।
दोस्रो श्लोकमा कविले आमालाई नदी, संगीत र कर्मसँग जोड्छन् । “आमा बग्नुपर्यो नदी सलल भै आफ्नै बडो वेगमा” भन्ने पंक्तिमा जीवनको निरन्तरता र कर्मशीलताको महान दर्शन छ । नदी कहिल्यै रोकिँदैन; ऊ बाधा चिरेर निरन्तर अगाडि बढ्छे । ठीक त्यस्तै आमा पनि जीवनभर संघर्ष, त्याग र ममताको यात्रामा निरन्तर बगिरहन्छिन् ।
“आमा गुँज्नुपर्यो अनाद ध्वनि भै आफ्नै मिठो तालमा” मा आमालाई ब्रह्माण्डीय चेतनाको संगीतसँग तुलना गरिएको छ । “अनाद ध्वनि” शब्दले अनन्तकालदेखि गुन्जिरहने पवित्र स्वरलाई जनाउँछ । यहाँ आमाको स्वर, संस्कार र प्रेरणा कहिल्यै समाप्त नहुने जीवन संगीतका रूपमा चित्रित छ ।
“आमा देख्नुपर्यो हरेक जनले यै देशको भूमिमा” भन्ने पंक्तिले मातृत्वलाई सार्वभौमिक चेतनाका रूपमा स्थापित गरेको छ । आमा कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइनन्, उनी सम्पूर्ण समाजको आत्मा हुन् । जहाँ मातृत्वको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ मानवता जीवित रहन्छ भन्ने भाव यसमा व्यक्त भएको छ ।
तेस्रो श्लोक अझ व्यापक र दार्शनिक छ । “आमा खुल्नुपर्यो खुलस्त जसरी सर्वत्र आकाशमा” मा आकाशजस्तो विशाल, स्वतन्त्र र सीमाहीन मातृत्वको कल्पना गरिएको छ । कविले आमालाई कुनै संकीर्ण घेराभित्र सीमित राखेका छैनन्; उनी खुला चेतना, विशालता र विश्वव्यापी प्रेमको प्रतीक हुन् ।
“आमा राख्नुपर्यो प्रत्येक दिलले प्रेमालु आभासमा” मा प्रेम र करुणालाई मानव जीवनको केन्द्र बनाउनुपर्ने सन्देश छ । आमाको वास्तविक अस्तित्व केवल शरीरमा होइन, हरेक हृदयको संवेदनामा बाँच्नुपर्छ भन्ने अत्यन्त गहिरो विचार यसमा छ ।
“आमा पुग्नुपर्यो हिमाल शिरको सर्वोच्च त्यो ठाउँमा” भन्ने पंक्तिमा नेपाली स्वाभिमान, गौरव र उचाइको अद्भुत चित्रण गरिएको छ । हिमाल यहाँ केवल भौगोलिक संरचना होइन, आत्मगौरव, साहस र उच्च आदर्शको प्रतीक हो । कविले आमालाई सर्वोच्च सम्मान र उच्चतम स्थान दिनुपर्ने विचार राखेका छन् ।
चौथो श्लोकमा कविले राष्ट्रिय एकताको महान भाव व्यक्त गरेका छन् । “आमा जोड्नुपर्यो अखण्डित भई भूभाग सञ्जालको” भन्ने पंक्तिले राष्ट्रको अखण्डता, एकता र सामाजिक सद्भावलाई जोड दिएको छ । विभाजन, घृणा र असमानताको संसारमा आमाको ममता नै सबैलाई जोड्ने शक्ति बन्न सक्छ भन्ने कविको विश्वास यहाँ स्पष्ट देखिन्छ ।
“आमा कोर्नुपर्यो सपाङ्ग तनको भूचित्र नेपालको” मा कविले सम्पूर्ण नेपाललाई एउटै शरीरका रूपमा कल्पना गरेका छन् । यहाँ मातृभूमिलाई जीवित अस्तित्वका रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसको प्रत्येक भाग महत्वपूर्ण छ ।
“आमा बुझ्नुपर्यो अमूल्य दुधको भारा सुधा सार जो” भन्ने पंक्तिमा आमाको दूधलाई केवल शारीरिक पोषण होइन, संस्कार, प्रेम, नैतिकता र जीवन मूल्यको अमृतका रूपमा चित्रण गरिएको छ ।
पाँचौँ श्लोकमा कविले विश्वशान्ति र मानवताको सुगन्ध फैलाउने सन्देश दिएका छन् । “आमा भज्नुपर्यो विशेष धुनमा वीणा जसै गुञ्जन” मा आमालाई संगीतको पवित्र स्वरमा आराधना गरिएको छ । “आमा झुम्नुपर्यो छरेर जगमा सद्भावको सौरभ” ले प्रेम, सहिष्णुता र मानवताको सुगन्ध संसारभर फैलाउनुपर्ने विचार प्रस्तुत गर्छ ।
अन्तिम श्लोक अत्यन्त प्रेरणादायी र शक्तिशाली छ । “आमा फुल्नुपर्यो सुगन्धित भई सिङ्गो बगैँचा बनी” मा आमालाई सम्पूर्ण संसारलाई सुन्दर बनाउने फूलको बगैँचासँग तुलना गरिएको छ ।
“आमा उठ्नुपर्यो सहर्ष जगमा निर्भीक चेली बनी” भन्ने पंक्तिले महिला सशक्तीकरण, आत्मविश्वास र साहसको महान सन्देश दिएको छ । कविले महिलालाई केवल सहने शक्ति होइन, परिवर्तनको अगुवा र समाजको नेतृत्व गर्ने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
“आमा बाँच्नुपर्यो निरोग तनले सम्पूर्ण पूरा जुनी” ले स्वस्थ, सुरक्षित र सम्मानित जीवनको कामना गर्दछ ।
भाषिक रूपमा यो कविता अत्यन्त उच्च कोटिको छ । संस्कृतनिष्ठ शब्दावली, अनुप्रास, लयात्मकता, गाम्भीर्य र भावको गहिराइले कवितालाई भव्यता प्रदान गरेको छ । “सुधा सलिल”, “अनाद ध्वनि”, “सद्भावको सौरभ”, “सञ्जीवनी” जस्ता शब्दहरूले कवितालाई साहित्यिक उचाइमा पुर्याएका छन् ।
यो कविता शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित भएकाले यसको ओज, लय र प्रभाव झन् सशक्त बनेको छ । शार्दूलविक्रीडित छन्द प्रायः उच्च आदर्श, राष्ट्रप्रेम, दर्शन र वीरताको भाव व्यक्त गर्न प्रयोग गरिने प्रतिष्ठित छन्द हो । कविताले यस छन्दको सम्पूर्ण गरिमा कायम गरेको छ ।
समग्रमा यो कविता केवल “आमा” को स्तुति होइन, यो मातृत्वको महाकाव्यात्मक महिमा हो, राष्ट्रप्रेमको उद्घोष हो, मानवताप्रतिको आस्था हो, प्रेम, त्याग, करुणा र सभ्यताको अमर गीत हो ।
यस कविताले हामीलाई सम्झाउँछ— जहाँ आमा छन्, त्यहाँ प्रेम छ । जहाँ प्रेम छ, त्यहाँ मानवता बाँच्छ । र जहाँ मानवता बाँच्छ, त्यहीँ साँचो स्वर्ग निर्माण हुन्छ ।
