यो कथा एक गरिब व्यक्तिको जीवन, उसको संघर्ष, मानसिक द्वन्द्व र सानो–सानो कुराले पनि उसको जीवनमा कस्तो ठूलो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा आधारित छ।
कथाको सुरुवातमा कथावाचक आफैंलाई अत्यन्त गरिब अवस्थाको मानिसका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। उनी भन्छन् कि दुई पैसा खर्च गर्दा पनि उनलाई कपालबाट पसिना चुहिन्छ। उनीसँग जम्मा छ रुपियाँ हुन्छ, तर त्यो पैसालाई बढाएर भविष्यमा सानो नुनतेल र मसलाको पसल खोल्ने ठूलो सपना हुन्छ। यही कारणले उनी सानो झूल (मच्छरदानी) किन्ने जस्तो सामान्य खर्च गर्न पनि हिच्किचाउँछन्। उनलाई लाग्छ कि एक झूलमा पैसा खर्च गर्नु भनेको उनको ठूलो सपना भत्काउनु हो।
उनी तीन पटकसम्म हीरा साहूको पसल पुग्छन् र विभिन्न प्रकारका झूलहरू हेर्छन्। एक दिन एउटा झूल मन पर्छ र त्यसको मूल्य सोध्छन्। साहूले एक रुपियाँ आठ आना भन्छ। कथावाचकले मोलतोल गर्दै त्यसलाई एक रुपियाँ एक आनासम्म घटाउन सफल हुन्छन्। तर पैसा निकाल्ने बेला उनलाई अत्यन्तै गाह्रो लाग्छ। थोरै पैसामध्ये पनि खर्च गर्नु उनलाई ठूलो बोझ जस्तो लाग्छ। अन्ततः उनी झूल नकिन्ने बहाना बनाएर “मन परेन” भन्दै पसलबाट बाहिर निस्किन्छन्। पसलेले उनलाई केही रिसाएर गाली गरेझैं लागे पनि उनी त्यसको अर्थ बुझ्दैनन् र बाहिर निस्कन्छन्।
तर रात परेपछि अवस्था बदलिन्छ। लामखुट्टेहरू झनै सक्रिय हुन्छन्। रातभर उनी कानमा “ट्वींईंईं…” गर्दै आउने आवाजले निद्रा पाउन सक्दैनन्। लामखुट्टेले टोक्दा शरीर दुख्छ, चिलाउँछ र उनी बारम्बार उठिरहन बाध्य हुन्छन्। निन्द्रा नपाएर बिहान हुन्छ। यस्तो अवस्था दिनदिनै दोहोरिन थाल्छ। दिनमा लामखुट्टेको त्यति ध्यान हुँदैन, तर रात परेपछि उनी निकै दुःख पाउँछन्।
वीरगञ्जको गर्मी, लामखुट्टेको झुन्ड र आफ्नो सानो, गनाउने कोठा मिलेर उनको जीवन झन् कष्टकर बन्छ। कहिलेकाहीँ उनी अर्धनिद्रामा सपनामा सुन्दर दृश्य देख्छन्, तर लामखुट्टेको आवाजले उनी झस्केर ब्युँझिन्छन्। उनी सोच्दछन् कि यदि उनीसँग राम्रो जीवनको सुविधा भएको भए, यस्तो दुःख भोग्नुपर्ने थिएन।
एक दिन फेरि उनी झूल किन्ने निर्णय गर्छन्। अब उनी ढिलो नगरी भोलिपल्टै पसल जान्छन्। पसलमा पुग्दा उनले थुप्रै झूलहरू देख्छन्। पहिले मन परेको झूल किन्न खोज्दा त्यो बेचिसकिएको थाहा पाउँछन्। त्यसपछि उनी अन्य झूलहरू हेर्न थाल्छन् र मूल्य र गुणस्तर तुलना गर्छन्।
एक झूल एक रुपियाँ छ आना, अर्को एक रुपियाँ दश आना, अर्को दुई रुपियाँ, अनि अझ राम्रो झूल तीन रुपियाँसम्मको हुन्छ। अन्ततः उनको ध्यान सात रुपियाँ पर्ने “बाबरलेट” झूलमा जान्छ। उनलाई लाग्छ कि यो अलि महँगो भए पनि राम्रो र टिकाउ हुन्छ। उनी सोच्दछन् कि केही रुपियाँ थपेर राम्रो झूल किन्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
तर पैसाको कुरा आउँदा फेरि उनको मन दोधार हुन्छ। सात रुपियाँ भन्नासाथ उनको मन डराउँछ। उनीसँग त्यति पैसा हुँदैन। अन्ततः मोलतोल गर्दै झूल छ रुपियाँमा किन्ने सहमति हुन्छ। तर पैसा निकाल्दा उनको हात काम्न थाल्छ। एउटा झूलका लागि छ रुपियाँ खर्च गर्नु उनको लागि ठूलो निर्णय हुन्छ।
त्यस बेला रातभर लामखुट्टेले दिएको दुःख, टोकाइ र निद्रा नपाएको पीडा उनको मनमा आउँछ। अन्ततः उनी पैसा मारवाडी साहूलाई दिन्छन्। पैसा पाएपछि साहूले पनि त्यसलाई परीक्षण गरेर मात्र स्वीकार्छ। कथावाचकलाई केही डर पनि लाग्छ कि कतै पैसा अस्वीकार होला कि भनेर, तर अन्ततः कारोबार पूरा हुन्छ।
झूल किनेपछि उनी केही समय खुशी हुन्छन्। दिनभरि झूललाई हेरेर बस्छन्। सेतो, राम्रो कपडाको झूल देखेर उनलाई सन्तोष हुन्छ। उनी सोच्न थाल्छन् कि यो झूल कम्तीमा सात–आठ वर्ष टिक्छ। सस्तो झूल किनेको भए दुई वर्षमै बिग्रिन्थ्यो भन्ने तर्क गर्छन्। त्यसैले आफूले सही निर्णय गरेको ठान्छन्।
साँझ परेपछि उनी झूल टाँग्ने तयारी गर्छन्। घरभित्र उपयुक्त ठाउँ खोजेर डोरीले झूल बाँध्छन्। खाट, ढोका, झ्याल र दलिनमा टाँगेर झूललाई तयार पार्छन्। त्यसपछि उनी खाटमा बस्छन् र रामायण पढ्न थाल्छन्।
तर समस्या फेरि सुरु हुन्छ। झूल ठूलो भएको कारणले ठीकसँग मिल्दैन। माथिबाट झूल तल झुन्डिन्छ र उनको टाउकोमा छुन्छ। बस्न र सुत्न असहज हुन्छ। उनले टाउको झुकाएर पढ्नुपर्छ। कहिले झूलले घाँटी छुन्छ, कहिले अनुहारमा आउँछ। उनलाई अत्यन्तै अप्ठ्यारो महसुस हुन्छ।
पहिले लामखुट्टेको समस्या थियो, अहिले झूल आफैं समस्या बन्न पुग्छ। गर्मी पनि कम हुँदैन, झूलभित्र पसिना आउँछ, हावा पनि राम्रोसँग आउँदैन। उनी बारम्बार झूल मिलाउने प्रयास गर्छन् तर सफल हुँदैनन्। अन्ततः उनलाई लाग्छ कि यो झूलले उनलाई झन् धेरै दुःख दिएको छ।
रिस बढ्दै जान्छ। उनी झूलसँग झनै आक्रोशित हुन्छन्। एक पटक त झूललाई माथि फालेर रिस पोख्छन्, तर फेरि त्यो झूल फर्केर उनीमाथि नै झुन्डिन्छ। यो अवस्थाले उनी झन् तनावमा पुग्छन्। लामखुट्टेबाट बच्न किनेको वस्तु नै उनीलाई असहज लाग्छ।
अन्ततः उनी चरम रिसमा पुग्छन् र झूललाई जलाइदिन्छन्। झूल बल्दै गर्दा उनी बाहिर निस्किन्छन् र धुवाँ हेर्छन्। छ रुपियाँमा किनेको झूल खरानी हुँदै जान्छ। उनी चुपचाप त्यो दृश्य हेरिरहन्छन्।
झूल नष्ट भएपछि उनलाई केही क्षण हल्का राहत महसुस हुन्छ, तर त्यससँगै ठूलो पश्चाताप पनि हुन्छ। उनको पैसा, मेहनत र निर्णय सबै खरानी भएको महसुस हुन्छ। उनी फेरि आफ्नो पुरानो, लामखुट्टेले भरिएको कोठातिर फर्किन्छन्।
अन्त्यमा लेखकले आफैंलाई प्रश्न गर्छन्— “के त्यस बखत म चिन्तित थिएँ ?” यो प्रश्नले देखाउँछ कि त्यो क्षणमा उनी केवल झूल जलाएको कारणले मात्र होइन, बरु आफ्नो गरिबी, असहायता, जीवनको कठिनाइ र निरन्तर संघर्षका कारण गहिरो मानसिक पीडा र चिन्तामा थिए।
