राष्ट्र केवल भौतिक पूर्वाधारले मात्र बलियो हुँदैन, त्यसको वास्तविक शक्ति भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति र बौद्धिक चेतनामा निहित हुन्छ भन्ने धारणा अहिले झन् गहिरो रूपमा महसुस हुन थालेको छ । सडक, पुल, भवन र आर्थिक विकासले देशलाई आधुनिक बनाउन सक्छन्, तर सांस्कृतिक चेतना, साहित्यिक समृद्धि र प्राज्ञिक विकासले मात्र राष्ट्रलाई आत्मिक रूपमा सबल बनाउँछ । यही सन्दर्भमा नेपालका विद्यमान सांस्कृतिक तथा प्राज्ञिक संस्थाहरूलाई एउटै सशक्त राष्ट्रिय संरचनाअन्तर्गत एकीकृत गर्नुपर्ने बहस फेरि उठ्न थालेको छ ।
नेपाल केवल एउटा भौगोलिक सीमाभित्र सीमित राष्ट्र होइन । यो हजारौं वर्ष पुरानो सभ्यता, विविध भाषा, मौलिक संस्कृति, जीवित परम्परा, सृजनात्मक कला र बौद्धिक चेतनाले बनेको सांस्कृतिक महासङ्गम हो । हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको नेपाली समाजमा साहित्य, संगीत, नृत्य, चित्रकला, मूर्तिकला, नाटक, चलचित्र, लोकसंस्कृति, वास्तुकला र दर्शनका अनगिन्ती स्वरहरू एकैसाथ जीवित छन् । यही विविधता नेपालको पहिचान हो ।
तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो सांस्कृतिक र प्राज्ञिक सम्पदालाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाहरू अहिले पनि विखण्डित अवस्थामा सञ्चालन भइरहेका छन् । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, राष्ट्रिय नाचघर, चलचित्र विकास बोर्ड, भाषा आयोग, पुरातत्त्व विभाग, भाषा अनुसन्धान केन्द्र, नाट्य संस्था, अनुवाद केन्द्र तथा विदेशमा रहेका नेपाली स्रष्टाहरूलाई जोड्ने विभिन्न निकायहरूले आफ्ना–आफ्नै क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् । तर यी सबैको अन्तिम उद्देश्य भने एउटै हो — नेपाली सभ्यता, भाषा, कला र राष्ट्रिय चेतनालाई जोगाउनु तथा विश्वमञ्चमा स्थापित गर्नु ।
यही कारणले अहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ : के यी सम्पूर्ण संस्थाहरूलाई एउटै विशाल, सक्षम, आधुनिक र ऊर्जाशील ‘राष्ट्रिय प्राज्ञिक प्रतिष्ठान’ अन्तर्गत एकीकृत गर्न सकिँदैन ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि भाषा, साहित्य, कला, चलचित्र, नाट्य, अनुसन्धान, अनुवाद, पुरातत्त्व, शिक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्बन्धलाई एउटै साझा संस्थागत संरचनामा ल्याउन सकियो भने नेपालले सांस्कृतिक पुनर्जागरणको नयाँ युग सुरु गर्न सक्छ । यस्तो संस्था केवल प्रशासनिक केन्द्र मात्र नभई राष्ट्रको बौद्धिक आत्मा, सांस्कृतिक मस्तिष्क र सृजनात्मक ऊर्जाको केन्द्र बन्न सक्छ ।
हाल नेपालमा एउटै प्रकृतिका कार्यक्रमहरू विभिन्न संस्थाहरूले अलग–अलग रूपमा सञ्चालन गर्दा राज्यको ठूलो आर्थिक स्रोत खर्च भइरहेको अवस्था छ । फरक भवन, फरक प्रशासन, फरक कर्मचारी संयन्त्र र फरक बजेट प्रणालीका कारण समन्वय कमजोर बन्ने गरेको देखिन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटै उद्देश्यका कार्यक्रमहरू दोहोरिने समस्या पनि छ ।
यदि यी सम्पूर्ण निकायहरूलाई एउटै संरचनाभित्र वैज्ञानिक ढंगले विभागीय प्रणालीमार्फत सञ्चालन गरियो भने प्रशासनिक खर्च घट्ने मात्र होइन, कार्यक्षमता र प्रभावकारिता पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ । एउटै विशाल पुस्तकालय, साझा डिजिटल अभिलेख केन्द्र, केन्द्रीय अनुसन्धान विभाग, अनुवाद केन्द्र, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध शाखा तथा एकीकृत प्रशासनिक संयन्त्रमार्फत सम्पूर्ण क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
यस्तो संस्थाभित्र साहित्य विभाग, भाषा विज्ञान विभाग, चलचित्र तथा नाट्य विभाग, संगीत तथा नृत्य विभाग, मूर्तिकला तथा ललितकला विभाग, पुरातत्त्व तथा सम्पदा विभाग, लोकसंस्कृति अनुसन्धान शाखा, अनुवाद तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशन केन्द्र, डिजिटल अभिलेख विभाग तथा शिक्षा अनुसन्धान विभाग स्थापना गर्न सकिने विज्ञहरूको धारणा छ । यसले प्रत्येक क्षेत्रको स्वतन्त्रता कायम राख्दै एउटै राष्ट्रिय दृष्टिकोणअन्तर्गत काम गर्ने वातावरण तयार गर्न सक्छ ।
विशेष गरी नेपालसँग कला र मूर्तिकलाको क्षेत्रमा असाधारण सम्भावना रहेको जानकारहरू बताउँछन् । काठमाडौं उपत्यकाका प्राचीन मूर्तिहरू, मन्दिर वास्तुकला, मिथिला चित्रकला, थाङ्का कला, काष्ठकला र हस्तकलाले विश्वलाई आकर्षित गर्न सक्ने क्षमता राख्छन् । तर नेपाली कलाकारहरू अझै पनि पर्याप्त अन्तर्राष्ट्रिय अवसर र संस्थागत पहुँचबाट वञ्चित छन् ।
यदि एउटै प्राज्ञिक संस्थाले कलाकारहरूको अभिलेख तयार गर्ने, उनीहरूका सिर्जनाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी आयोजना गर्ने, विदेशमा सांस्कृतिक आदानप्रदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र नेपाली कलालाई विश्वबजारसँग जोड्ने काम गर्यो भने नेपालको सांस्कृतिक प्रभाव विश्वस्तरमा अझ बलियो बन्न सक्छ ।
विदेशमा रहेका नेपाली लेखक, कवि, अनुसन्धानकर्ता र अनुवादकहरूलाई पनि राष्ट्रिय रूपमा संगठित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ । अहिले अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, खाडी मुलुक तथा युरोपका विभिन्न देशहरूमा हजारौं नेपाली स्रष्टाहरू सक्रिय छन् । उनीहरूले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वभर फैलाइरहेका छन् ।
तर उनीहरूका सिर्जनाहरू व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण, प्रकाशन र राष्ट्रिय मान्यतासँग जोडिन सकेका छैनन् । यदि ‘प्रवासी नेपाली साहित्य विभाग’ स्थापना गरेर विदेशमा रहेका स्रष्टाहरूका कृति प्रकाशन, अनुवाद, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनको व्यवस्था गरियो भने नेपाली साहित्यलाई विश्वव्यापी बनाउने आधार तयार हुन सक्छ ।
यससँगै नेपाली साहित्यलाई अंग्रेजी, फ्रेन्च, चिनियाँ, जापानी, कोरियन, हिन्दी लगायतका भाषामा अनुवाद गर्ने विशेष केन्द्र स्थापना गर्नुपर्ने आवाज पनि उठिरहेको छ । यसले नेपालको बौद्धिक छविलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मजबुत बनाउन सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।
भाषा संरक्षणको विषयलाई पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रूपमा हेरिएको छ । नेपालमा सयौं भाषा बोलिन्छन्, जसमध्ये धेरै भाषा लोप हुने जोखिममा छन् । यदि भाषा आयोग, भाषा अनुसन्धान विभाग र विश्वविद्यालयका भाषा विज्ञहरूलाई एउटै प्राज्ञिक संरचनामा जोडियो भने मातृभाषाहरूको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण, शब्दकोश निर्माण, डिजिटल संरक्षण तथा पाठ्यक्रम विकासलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।
शिक्षा र प्राज्ञिक अनुसन्धानबीचको सम्बन्ध पनि अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पढाइने साहित्य, इतिहास, संस्कृति र कला सम्बन्धी सामग्रीलाई प्राज्ञिक अनुसन्धानसँग प्रत्यक्ष जोड्न सकियो भने नयाँ पुस्ताले आफ्नै सभ्यता र पहिचानलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न सक्नेछ ।
नाट्य र चलचित्र क्षेत्रलाई पनि एउटै साझा दृष्टिकोणबाट अघि बढाउनुपर्ने बहस चर्किँदै गएको छ । अहिले चलचित्र विकास बोर्ड, राष्ट्रिय नाचघर र विभिन्न नाट्य संस्थाहरू अलग–अलग ढंगले काम गरिरहेका छन् । यदि यी क्षेत्रहरूलाई एउटै संस्थागत दृष्टिकोणबाट अघि बढाइयो भने कलाकार प्रशिक्षण, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता तथा नेपाली चलचित्रको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्ने विश्वास गरिएको छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार विश्वका धेरै देशहरूले सांस्कृतिक शक्तिलाई नै आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तारको माध्यम बनाएका छन् । दक्षिण कोरियाले संगीत, चलचित्र र नाटकमार्फत विश्वव्यापी प्रभाव निर्माण गरेको छ भने जापानले आफ्नो साहित्य, कला र संस्कृतिलाई विश्वस्तरमा स्थापित गरिसकेको छ । भारतले पनि चलचित्र र भाषाको माध्यमबाट विशाल सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण गरेको उदाहरण छ । नेपालले पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति, साहित्य, संगीत र कलालाई विश्वमञ्चमा पुर्याउन सक्छ, यदि त्यसका लागि एकीकृत र दूरदर्शी संस्थागत संरचना निर्माण गर्न सकियो भने ।
तर यस्ता संस्थाहरूको सफलताका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष निष्पक्ष नेतृत्व र योग्यतामा आधारित नियुक्ति हुने विज्ञहरूको भनाइ छ । यदि प्राज्ञ, कलाकार, भाषा विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता र सांस्कृतिक नेतृत्व राजनीतिक भागबण्डाका आधारमा चयन गरियो भने कुनै पनि महान् अवधारणा सफल हुन नसक्ने उनीहरूको चेतावनी छ ।
उनीहरूका अनुसार नयाँ प्राज्ञिक संरचनाको आधार पारदर्शिता, योग्यता, अनुसन्धान र राष्ट्रप्रतिको प्रतिबद्धता हुनुपर्छ । बौद्धिक योगदान र सिर्जनात्मक क्षमताका आधारमा नेतृत्व चयन गरिए मात्र यस्तो संस्था प्रभावकारी बन्न सक्छ ।
यस्तो एकीकृत संस्थाले युवा पुस्तालाई अनुसन्धान र सिर्जनात्मक क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सक्ने विश्वास गरिएको छ । कलाकारहरूलाई सामाजिक सम्मान र आर्थिक अवसर उपलब्ध गराउन सकिने, नेपाली भाषालाई डिजिटल युगअनुकूल बनाउन सकिने तथा विदेशमा रहेका नेपाली स्रष्टाहरूलाई मातृभूमिसँग अझ सशक्त रूपमा जोड्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार संस्कृति राष्ट्रको आत्मा हो, साहित्य त्यसको चेतना हो, भाषा त्यसको स्वर हो, कला त्यसको सौन्दर्य हो र प्राज्ञिकता त्यसको बौद्धिक शक्ति हो । यी सम्पूर्ण पक्षलाई एउटै साझा राष्ट्रिय उद्देश्यमा जोड्न सकियो भने नेपाल केवल भौगोलिक रूपमा मात्र होइन, सांस्कृतिक र बौद्धिक रूपमा पनि विश्वमा विशिष्ट राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
बेल्जियम, ब्रसेल्स ।
