“यहाँको जीवनलाई पनि जीवन भन्न मिल्छ र ? चारैतिर घना जङ्गल, अस्थायी क्याम्पभित्र सीमित अस्तित्व । बिहानदेखि बेलुकासम्म पसिना बगायो, कमायो र त्यही कमाइले पेट पाल्यो । न भविष्यका लागि बचत, न कुनै सुरक्षा । न आफ्नो भन्न सकिने जमिन, न नागरिकता प्रमाणित गर्ने कागजपत्र । काम गर्दागर्दै कसैको ज्यान गयो भने त्यसैलाई नियति ठानेर जग्गु डाँडाको माटोमुनि पुरिन्छ, कथा त्यहीँ अन्त्य हुन्छ ।”
विषय प्रवेश
‘अल्झेछ क्यारे पछ्यौरी तिम्रो चियाको बोटैमा’ ‘इन्टु मिन्टु लन्डनमा, हाम्रो बाबु पल्टनमा’ ‘सुन साइली, साइली परदेशबाट म आउँला, चालिस कटेपछि रमाउँला’ ‘लौ बस्नुहोस् है, म त जानुपर्यो, मेरो जीवनमा फेरि अर्को पर्दा झर्यो । हाम्रो क्याम्प उठ्यो, अब बिदा पाऊँ ।’ ‘बसेका होलान् सबै नेपाली, टीका र कानमा जमरा सिउरेर, आफू भने प्रवासमा टोलाउँदै, आँखाभरि आँसु बोकेर टुक्रिएको मन सम्हाल्दै ।’
यी गीत, कविता र लोकभाकाहरूमा नेपाली समाजको एउटा ठूलो यथार्थ लुकेको छ—रोजगार, रोटी र भविष्यको खोजीमा स्वदेश र परदेश भौतारिन बाध्य लाखौँ नेपाली युवाको संघर्ष, अभाव, पीडा, एक्लोपन र बिछोडको कथा । समकालीन नेपाली साहित्यमा प्रवासी जीवनका यस्ता यथार्थपरक र हृदयविदारक कथाहरूले विशेष स्थान पाउँदै आएका छन् । ‘कोइलाखाद’ उपन्यास त्यही धाराको एक शक्तिशाली, मार्मिक र गहिरो कृति हो, जसले नेपाली समाजको आर्थिक असमानता, श्रमिक जीवनको विवशता र विस्थापनको त्रासदीलाई जीवन्त ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
श्याम सिंघक सामाजिक यथार्थवादी चेतनाका सशक्त उपन्यासकार हुन् । उनले नेपाली समाजका अनेक तह, वर्ग, पीडा र संघर्षलाई आफ्नो लेखनको केन्द्र बनाएका छन् । उनका प्रकाशित कृतिहरू दलिता, रेमिटल्याण्ड र कोइलाखाद हुन् । सन् २०२५ मा प्रकाशित कोइलाखाद ३५४ पृष्ठको विस्तृत र गहिरो उपन्यास हो, जसलाई लेखकले दुई भागमा विभाजन गरेका छन् । पहिलो भागमा १३ अध्याय र दोस्रो भागमा १७ अध्याय समेटिएका छन् ।
कथावस्तु
कोइलाखाद को मूल कथा भारतको उत्तरपूर्वी राज्य मेघालयका अवैध कोइलाखानीहरूमा श्रम गर्न पुगेका नेपाली मजदुरहरूको कठिन, जोखिमपूर्ण र असुरक्षित जीवनमा केन्द्रित छ । यो केवल श्रमको कथा होइन, शोषण, विस्थापन, पहिचान संकट र अस्तित्व जोगाउने संघर्षको कथा हो । उपन्यासले सन् १९७० देखि २०१४ सम्मको सामाजिक र मानवीय यात्रालाई समेट्छ ।
उपन्यासका मुख्य पात्र हुन्—नेपालको एउटा दुर्गम गाउँका बीस वर्षीय युवक लोचनबहादुर लिम्बू । उसलाई लाहुरे बन्ने ठूलो सपना छ, तर न एसएलसी उत्तीर्ण गर्न सक्छ, न ब्रिटिस वा भारतीय सेनामा भर्ती हुन सफल हुन्छ । जीवनप्रति निराश बनेको लोचन अन्ततः परिवार—आमाबाबु, पत्नी र दुई सन्तानलाई गाउँमै छोडेर साथीसँग मेघालयको कोइलाखानीतर्फ लाग्न बाध्य हुन्छ ।
मेघालयको छेरूपी गाउँ पुगेपछि ऊ नरबहादुर सरदारको क्वारीमा कोइला खन्न थाल्छ । त्यहीँ उसको भेट रुथ नामकी खासी युवतीसँग हुन्छ । बिस्तारै उनीहरूबीच सम्बन्ध गहिरिँदै जान्छ । समाजको विरोध, जातीय विभाजन र सांस्कृतिक दूरीका बावजुद अन्ततः रुथकै इच्छाले उनीहरू विवाह बन्धनमा बाँधिन्छन् । त्यसपछि लोचन कोइलाखानी छोडेर रुथकै घरमा बस्दै खेतीपाती र पशुपालनमा लाग्छ । समय बित्दै जाँदा उनीहरू दुई सन्तानका अभिभावक बन्छन् ।
तर जीवन स्थिर रहँदैन । एकदिन लोचनको भाइ पनि मेघालय आइपुग्छ र उसलाई नेपाल फर्केर वृद्ध आमाबाबु, पत्नी र छोराछोरी भेट्न आग्रह गर्छ । परिवारको सम्झनाले लोचन बेचैन बन्छ । यता रुथ पनि त्रसित छे—कतै लोचन फर्केर नआउने त होइन ? दुई महिनामै फर्किने वाचा गरेर लोचन गाउँ फर्किन्छ, तर बिरामी आमाबाबु र टुटेको परिवारलाई फेरि छोड्न सक्दैन । परिस्थितिको चक्रमा फसेर ऊ सात वर्षसम्म मेघालय फर्कनै सक्दैन ।
सात वर्षपछि जब लोचन पुनः मेघालय पुग्छ, धेरै कुरा बदलिसकेको हुन्छ । कोइलाखानीमा आधुनिक उपकरण—क्रेन, बिजुली, पम्प, गाडी आदि प्रयोग हुन थालेका छन् । बजार विस्तार भएको छ, मोबाइल संस्कृति भित्रिएको छ । उता रुथको जीवन पनि अर्कै मोडमा पुगिसकेको हुन्छ । लोचन नफर्किएपछि समाज र परिवारको दबाबमा रुथले आफ्नै समुदायका रिमी नामका पुरुषसँग विवाह गर्छे । तर मनको गहिराइमा लोचनप्रतिको प्रेम अझै बाँकी हुन्छ । लोचनका सन्तानलाई उसले हस्टेलमा राखेर पढाइरहेकी हुन्छे र श्रीमानसँग होटल व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेकी हुन्छे ।
सात वर्षपछि अचानक लोचनलाई देख्दा रुथ स्तब्ध बन्छे । मनको प्रेम मरेको हुँदैन, तर खासी समाजमा दोस्रो विवाहपछि पूर्वपतिसँग सम्बन्ध राख्नु सामाजिक अपराध मानिन्छ । यद्यपि सन्तानमाथिको अधिकार भने बाबुकै हुने व्यवस्था छ । रुथले लोचनलाई आफ्ना छोराछोरीसँग भेट गराउँछे, तर उनीहरूको अपरिचित र कठोर व्यवहारले लोचन भित्रैदेखि टुट्छ । त्यसपछि ऊ टाढाको सिमेन्ट कारखानामा काम गर्न थाल्छ ।
डेढ वर्षपछि रुथका श्रीमानको मृत्यु भएको खबर लोचनले पाउँछ । उसले मोबाइलबाट समवेदना पठाउँछ । रुथ फेरि लोचनसँग भेट्न चाहन्छे । अप्ठ्यारो मान्दै लोचन उसको घर पुग्छ । रुथ अब फेरि सँगै जीवन सुरु गर्न चाहन्छे, तर खासी समाज र उसका दाजुहरू यसको घोर विरोध गर्छन् । उनीहरूले निर्णय गर्छन्—यदि रुथले लोचनलाई फेरि स्वीकारेमा उसलाई सम्पूर्ण सम्पत्तिबाट वञ्चित गरिनेछ र गाउँनिकाला गरिनेछ । सम्पत्तिमा अधिकार केवल उसकी छोरी मायाको हुनेछ ।
अन्ततः रुथले समाजको अमानवीय निर्णय स्वीकार्दै आफ्नो जन्मभूमि, सम्पत्ति र सामाजिक पहिचान त्याग्छे र लोचनसँग अनिश्चित भविष्य बोकेर नयाँ गन्तव्यतर्फ लाग्छे ।
श्रमिक जीवनको सामूहिक पीडा
लोचनबहादुर लिम्बू केवल एउटा पात्र होइन; ऊ हजारौँ नेपाली श्रमिकहरूको प्रतिनिधि आवाज हो । लेखकले लोचनमार्फत समग्र प्रवासी नेपालीहरूको दुःख, संघर्ष र अस्तित्वको लडाइँलाई अभिव्यक्त गरेका छन् । उपन्यासमा नरबहादुर सरदार, लीलासरदार, नैनसिंह गुरुङ, धनबहादुर राई, रामकुमार, चन्द्रे, हर्के, धर्मे, भक्ते, रनध्वज मगर, धनपति बस्नेतजस्ता पात्रहरूको जीवनकथा पनि जोडिएको छ । यी सबै पात्रहरू राम्रो भविष्यको सपना बोकेर परदेश पुगेका हुन्छन्, तर उनीहरूको यथार्थ भने कठोर श्रम, न्यून ज्याला, असुरक्षित बसाइ र निरन्तर पीडाले भरिएको हुन्छ ।
मुख्य विषयहरूको विश्लेषण
(क) प्रवास, विस्थापन र पहिचान संकट
उपन्यासको केन्द्रबिन्दु नै प्रवासी जीवन हो । नेपालबाट मेघालय पुगेपछि लोचनको जीवन केवल भौगोलिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि बदलिन्छ । ऊ दुई संस्कृतिबीच च्यापिएको पात्र हो—नेपालमा लिम्बू पहिचान बोकेको व्यक्ति, मेघालयमा ‘बाहिरबाट आएको डखार’ । रुथसँगको विवाहले उसको पहिचान संकट झन् गहिरो बनाउँछ । ऊ न पूर्ण रूपमा नेपाली समाजमा फर्कन सक्छ, न खासी समाजले पूर्ण रूपमा स्वीकार्छ ।
(ख) अवैध कोइलाखानीको भयावह यथार्थ
मेघालयका अवैध कोइलाखानीहरू मानव श्रमको क्रूरतम शोषणका केन्द्र हुन् । त्यहाँ सुरक्षा उपकरण हुँदैन, श्रमिकको जीवनको कुनै मूल्य हुँदैन । ‘र्याट होल माइनिङ’ नामक जोखिमपूर्ण पद्धतिबाट साँघुरा सुरुङभित्र घस्रेर कोइला निकालिन्छ । बालबालिकासमेत यस्ता खानीमा प्रयोग गरिन्छ । दुर्घटना, विषालु ग्यास, पहिरो, दम र अकाल मृत्यु त्यहाँको सामान्य नियति हो ।
भारतको राष्ट्रिय हरित न्यायाधिकरणले सन् २०१४ मै यस्तो खननमा प्रतिबन्ध लगाए पनि भूमिगत रूपमा काम जारी रहन्छ । लेखकले यही अमानवीय यथार्थलाई अत्यन्त मर्मस्पर्शी ढङ्गले चित्रण गरेका छन् ।
(ग) अन्तरसंस्कृति, प्रेम र सामाजिक अस्वीकृति
लोचन र रुथको सम्बन्ध केवल प्रेमकथा होइन; यो दुई संस्कृतिको टकराव हो । मातृसत्तात्मक खासी समाज र पितृसत्तात्मक नेपाली समाजबीचको भिन्नता उपन्यासमा गहिरोसँग देखिन्छ । विवाहपछि पुरुष नै श्रीमतीको घरमा बस्नुपर्ने, सम्पत्ति छोरीमा जाने, महिलालाई बढी अधिकार हुने खासी संस्कृतिले लोचनलाई अनौठो संसारमा पुर्याउँछ ।
तर समाजले अन्ततः उनीहरूको प्रेमलाई सहज रूपमा स्वीकार्दैन । सामाजिक नियम, जातीय असहिष्णुता र सांस्कृतिक सीमारेखाले उनीहरूको जीवनलाई निरन्तर पीडामा धकेलिरहन्छ ।
(घ) गरिबी र श्रम शोषण
उपन्यासले देखाएको सबैभन्दा भयावह यथार्थ भनेको गरिबीका कारण मानिस आफ्नो ज्यान जोखिममा राख्न बाध्य हुनु हो । मजदुरहरू दिनरात खानीमा पसिना बगाउँछन्, तर उनीहरूको भविष्य अन्धकारमै रहन्छ । दुर्घटनामा मृत्यु भए पनि कुनै क्षतिपूर्ति हुँदैन । उनीहरू कानुनी सुरक्षा, स्वास्थ्य सुविधा र मानवीय सम्मानबाट वञ्चित हुन्छन् ।
लेखकले कोइलाखानीभित्रका दृश्यहरू—धुलो, अन्धकार, विषालु ग्यास, सुरुङभित्रको सास रोकिने वातावरण—यति जीवन्त बनाएका छन् कि पाठक आफैँ त्यहीँ उभिएको अनुभूति गर्छ ।
भाषाशैली
उपन्यासको भाषा सरल, सहज तर अत्यन्त प्रभावकारी छ । संवादहरू स्वाभाविक र जीवन्त छन् । लेखकले नेपालीसँगै खासी भाषाका शब्दहरू, स्थानीय बोली र खानीसम्बन्धी प्राविधिक शब्दहरूको प्रयोग गरेर कथालाई यथार्थपरक बनाएका छन् ।
“मनलाई दाम्लोले बाँधेर राख्न सकिन्न ।” “जीवन दुःख हो, बाँकी सबै भ्रम मात्रै ।” “मान्छे बाँचुन्जेल मात्रै मान्छे हो, मरेपछि त माटो ।”
यस्ता संवादहरूले उपन्यासको भावनात्मक गहिराइलाई अझ तीव्र बनाएका छन् ।
निष्कर्ष
कोइलाखाद केवल एउटा उपन्यास होइन, हजारौँ नेपाली श्रमिकहरूको मौन चिच्याहट हो । यो परदेशिएका युवाहरूको सपनाभित्र लुकेको पीडा, असुरक्षा, विस्थापन र अस्तित्व संघर्षको दस्तावेज हो । आर्थिक अभावले मानिसलाई कति कठोर परिस्थितिमा पुर्याउँछ भन्ने कुरा यस कृतिले अत्यन्त गहिरो ढङ्गले देखाएको छ ।
लोचनबहादुर लिम्बूको कथा व्यक्तिगत देखिए पनि वास्तवमा यो लाखौँ नेपाली युवाको साझा नियति हो । यही कारण कोइलाखाद नेपाली प्रवासी साहित्यको अत्यन्त शक्तिशाली, यथार्थवादी र मन छुने कृतिका रूपमा उभिन्छ ।
उपन्यासकार श्याम सिंघककै शब्दमा— “यो केवल कल्पनामा आधारित कथा होइन, श्रमको अँध्यारो सुरुङभित्र हराइरहेका हजारौँ नेपालीहरूको जीवनगाथा हो ।”
