मानिस र कुकुरबीचको सम्बन्ध हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ । जंगली ब्वाँसोबाट विकसित भएका कुकुरहरू आज मानिसका सबैभन्दा घनिष्ठ साथीमध्ये एक बनेका छन् ।

घरको सुरक्षा, शिकारमा सहयोग, पशुपालनदेखि लिएर भावनात्मक साथीसम्मका विभिन्न भूमिकामा कुकुरले आफूलाई निरन्तर रूपान्तरण गर्दै आएको छ । मानिससँग यति गहिरो रूपमा घुलमिल हुँदै जाँदा कुकुरको व्यवहार मात्र होइन, शारीरिक संरचना र मस्तिष्कमै समेत उल्लेखनीय परिवर्तन आएको नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ ।

हालै Royal Society Open Science मा प्रकाशित एक अध्ययनअनुसार लामो समयसम्म पाल्तु बनाइने प्रक्रियाका क्रममा कुकुरको मस्तिष्कको आकार करिब ४६ प्रतिशतसम्म घटेको पाइएको छ । तर वैज्ञानिकहरूले यसलाई सीधा रूपमा बुद्धिमत्ता घटेको अर्थमा बुझ्न नहुने स्पष्ट पारेका छन् ।

नियोलिथिक युगपछि देखिएको ठूलो परिवर्तन

कुकुर मानिससँग जोडिएपछि यसको सोच्ने शैली, व्यवहार र मस्तिष्कमा कस्तो प्रभाव पर्यो भन्ने प्रश्न लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूको चासोको विषय रहँदै आएको थियो ।

यसै प्रश्नको जवाफ खोज्न फ्रान्सका अनुसन्धानकर्ताहरूले विस्तृत अध्ययन गरेका हुन् । टोलीले आधुनिक कुकुर, डिङ्गो र ब्वाँसोसमेत गरी कुल २०७ वटा खप्परको विश्लेषण गरेको थियो, जसमा २२ वटा प्राचीन कालका नमुना समेत समावेश थिए ।

सीटी स्क्यान प्रविधिको प्रयोगमार्फत खप्परभित्रको संरचनाको डिजिटल मोडेल तयार पारेर मस्तिष्कको आकारबारे सूक्ष्म अध्ययन गरिएको थियो ।

अनुसन्धानअनुसार करिब १५ हजार वर्षअघि मानिसले कुकुरलाई पाल्तु बनाउन सुरु गरेका थिए । सुरुका चरणमा कुकुरहरूको मस्तिष्क ब्वाँसोको जस्तै ठूलो र विकसित थियो । तर वास्तविक संरचनागत परिवर्तन भने नियोलिथिक युगमा देखिन थालेको अध्ययनले देखाएको छ ।

नियोलिथिक युगमा मानिस घुमन्ते जीवन छोडेर कृषि आधारित स्थायी बसोबासतर्फ अघि बढेका थिए । गाउँ र बस्तीहरू विकास भएपछि कुकुरहरूको जीवनशैली पनि परिवर्तन भयो । पहिले जंगली वातावरणमा शिकार, जोखिम मूल्यांकन र निर्णय क्षमता प्रयोग गर्नुपर्ने कुकुरहरू अब मानिसको नजिक बसेर बाँकी खाना खाने र बस्तीको सुरक्षा गर्ने भूमिकामा सीमित हुन थाले ।

जीवनशैली परिवर्तनले मस्तिष्कमा प्रभाव

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यही जीवनशैली परिवर्तनले कुकुरको मस्तिष्क संरचनामा प्रभाव पारेको हुन सक्छ । अध्ययनका प्रमुख लेखक थोमस चुचीका अनुसार, “पाल्तु बनाइनु भनेको मूर्ख बनाइनु होइन, बरु मानिससँग अनुकूल हुन सक्ने क्षमताको विकास हो ।”

उनका अनुसार आजका कुकुरहरूले आफ्नो सम्पूर्ण क्षमताको पूर्ण प्रयोग गर्ने अवसर सधैँ पाउँदैनन्, तर उनीहरू अत्यन्तै चलाख र संवेदनशील प्राणी हुन् । पाल्तु बनाइएका कारण उनीहरू कमजोर नभई मानव व्यवहार बुझ्ने क्षमतामा अझ दक्ष बनेका छन् ।

वैज्ञानिकहरूको भनाइमा जंगली ब्वाँसोले बाँच्नका लागि निरन्तर शिकार, जोखिम व्यवस्थापन र समूहगत रणनीति आवश्यक पर्थ्यो । तर मानिससँग बस्न थालेपछि कुकुरहरूको जीवन तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित हुँदै गयो । उनीहरूलाई अब कठिन शिकार वा जटिल निर्णयहरू लिनुपर्ने आवश्यकता कम हुँदै गयो ।

यसको सट्टा मानिसको संकेत बुझ्ने, भावनात्मक प्रतिक्रिया पहिचान गर्ने र सामाजिक रूपमा घुलमिल हुने क्षमता बढी महत्वपूर्ण हुन थाल्यो । यही कारण मानिसले पनि शान्त, आज्ञाकारी र तालिम लिन सजिलो हुने कुकुरलाई छनोट गर्दै गए ।

क्रमशः यस कृत्रिम छनोट प्रक्रियाले कुकुरको व्यवहार र मस्तिष्क दुवैमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याएको अध्ययनले निष्कर्ष निकालेको छ ।

मानिसको भावना बुझ्ने क्षमतामा विकास

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार कुकुरको बुद्धिमत्ता हराएको होइन, बरु यसको दिशा परिवर्तन भएको हो । आजका कुकुरहरू मानिसको भावनात्मक संकेत बुझ्न, अनुहारका हाउभाउ पढ्न र आदेश पालना गर्न ब्वाँसोभन्दा धेरै सक्षम मानिन्छन् ।

विभिन्न अध्ययनहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि कुकुरहरूले मानिसको आँखा, औँलाको संकेत र स्वरको भावनात्मक उतारचढाव सहजै बुझ्न सक्छन् । Public Library of Science मा प्रकाशित एक अध्ययनले त केही अवस्थामा कुकुरले मानिसको तनाव र दुःखसमेत महसुस गर्न सक्ने देखाएको छ ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो परम्परागत जंगली बुद्धिमत्ताभन्दा फरक प्रकारको “सामाजिक बुद्धिमत्ता” हो ।

अनुसन्धान टोलीले कुकुरमा देखिएको यस्तै मस्तिष्कीय परिवर्तन अन्य पाल्तु जनावरहरूमा पनि आंशिक रूपमा देखिएको उल्लेख गरेको छ । गाई, भेडा र सुँगुरजस्ता जनावरमा पनि पाल्तुकरणपछि मस्तिष्कको आकार केही घटेको पाइन्छ ।

तर मस्तिष्क सानो हुनु र बुद्धिमत्ता घट्नुबीचको सम्बन्ध अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन । वैज्ञानिकहरूका अनुसार मस्तिष्कको आकारभन्दा पनि यसको संरचना, स्नायु सञ्जाल र व्यवहारिक क्षमता बढी निर्णायक हुन्छ ।

आज कुकुर मानिसको जीवनका अभिन्न हिस्सा बनिसकेका छन् । कतै सुरक्षा सहयोगीका रूपमा, कतै साथीका रूपमा त कतै भावनात्मक सहाराका रूपमा उनीहरूको भूमिका स्थापित छ ।

विज्ञानले देखाएको निष्कर्ष के हो भने, मानिस र कुकुरबीचको हजारौँ वर्ष लामो सहयात्राले दुवै प्रजातिलाई कुनै न कुनै रूपमा रूपान्तरण गरेको छ ।

सायद यही कारण हो, आज कुकुर केवल पाल्तु जनावर मात्र होइन, मानिसको भावना बुझ्न सक्ने सबैभन्दा नजिकको जीवमध्ये एक बनेको छ ।